De opmars van de afslankmedicatie

„Heeft iemand een adresje waar ik dit kan krijgen? A.u.b. voor redelijke prijsjes!”, luidt het bericht op een groot vrouwenforum op Facebook. Het is slechts een greep uit de vele, vergelijkbare oproepen die rondzingen in de Facebookgroep. Allemaal zijn de socialemediagebruikers op zoek naar één ding: afslank­-injecties.

Op de wanhoopskreten komt gehoor, vaak via anonieme Facebookgebruikers, zonder profielfoto – met cryptische namen. ‘Ik heb nog’, schrijft een anonieme gebruiker. Of: ‘pb me, ik heb’. ­Iemand anders: ‘Ik verkoop voor 180 euro’.

Wat begint als een simpele vraag in een Facebookgroep verandert al snel in een sluiproute naar het kopen van illegale afslankmedicatie. Medicatie die weliswaar steeds populairder wordt, maar, zeggen deskundigen, absoluut niet ­‘zomaar’ gebruikt mag worden ­zonder goede begeleiding.

Dit jaar werden er 105 vergiftigingen met afslankmedicatie gemeld bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC), nu al twee keer zo veel als een jaar eerder. Die meldingen gaan over misselijkheid en braken of darmen die niet werken zoals ze dat horen te doen. Soms belanden mensen zelfs op de spoedeisende hulp omdat ze uitgedroogd zijn.

Ook zijn er in recente studies (zeldzame) ernstige bijwerkingen opgedoken, vooral bij ondeskundig gebruik. „Denk aan acuut nierfalen, spierafbraak en zelfs ontstekingen in de oogvaten waardoor blindheid ontstaat”, zegt Dylan de Lange, intensivist- toxicoloog en hoofd van het Vergiftingencentrum. ,,En dit is de bovenste laag. Van een groot deel van de vergiftigingen horen wij ook niets.”

Hoe komen mensen eraan?

Via de reguliere weg – de huisarts – komt lang niet iedereen in aanmerking voor afslankmedicijnen. Die middelen werden oorspronkelijk ontwikkeld voor ­diabetespatiënten, maar worden ­tegenwoordig steeds vaker voorgeschreven voor de behandeling van obesitas. Toch krijgt lang niet ­iedereen het middel mee naar huis, er gelden strikte richtlijnen voor. Daarover later meer.

Feit blijft dat steeds meer ­mensen op sociale media of via verkoopwebsites op zoek gaan naar deze afslankmiddelen. De Nederlanders die erdoor vergiftigd ­raken hebben de medicatie dan ook vaak zelf online of ‘via via’ bemachtigd, en zijn het spul zonder begeleiding van een arts gaan gebruiken.

Hoe simpel is het dan om aan deze medicatie te komen? Kinderlijk eenvoudig, ontdekte deze site. We nemen de proef op de som en reageren, met een nepaccount op een anonieme Facebookgebruiker die ‘1 pak’ aanbiedt.

Onderweg naar België

Een week later zitten we in de auto, op weg naar een kleine ­gemeente in België. Op de achterbank staat een blauwe koelbox – voor het geval we het middel ­kopen, want de medicijnen moeten koel bewaard worden. Voordat we goed en wel zijn uitgestapt worden we al aangesproken door onze afspraak: een kleine, opgewekte vrouw met lange, hoogblonde haren en nepwimpers. Ze groet ons vrolijk.

We hadden ons van alles in het hoofd gehaald bij een Facebookmedicijnhandelaar, maar geen van alle scenario’s komt uit: Irina* lijkt haar zaakjes op orde te hebben. Ze vertelt over haar eigen ervaringen.

Want zelf gebruikt ze het ook, zegt ze. Kotsmisselijk werd ze ervan, maar haar hongergevoel verdween als sneeuw voor de zon. „Ik heb mijn buik twee maanden niet ­horen rommelen.” Irina heeft vandaag slechts wat chips en een blokje chocolade gegeten, vertelt ze. Het afvallen gaat snel.

Ze haalt de medicatie uit een plastic tas. Het doosje is met een elastiek aan een koelelement vastgeklemd. Deze partij blijkt van haar vriendin, die ‘had wat over’, maar Irina kan ook spul krijgen via haar neef in het buitenland. Ze heeft niet eerder medicatie verkocht, maar als we ooit nog willen bestellen kan dat via haar, verzekert ze ons.

ChatGPT geeft doktersadvies

Ze is ook geen dokter, benadrukt de verkoopster, maar heeft met behulp van ChatGPT een en ander opgezocht over het medicijn. „Je begint gewoon met 0,6 milligram.”

Het middel van het farmaceutische bedrijf Novo Nordisk zit in een witte doos. De paarse tekst op de verpakking is Turks, en een blik in het doosje leert ons dat er drie pennen in zitten. Die prik je vervolgens in je lichaam, bijvoorbeeld in je dij.

We willen weten wat er gebeurt als je weer stopt met de medicijnen. „Ik weet het echt niet, ik probeer vooral logisch na te denken”, zegt ze. Om niet te ­‘crashen’ heeft ze zichzelf aangeleerd ‘om toch wel twee keer per dag iets te eten’. Maar echt honger? Dat heeft ze niet.

We laten België achter ons. En ontdekken dat je op legale wijze evengoed gemakkelijk afslank­medicijnen kunt vinden. De zoekterm ­‘afvalmedicatie bestellen’ biedt binnen een split second verschillende aanbieders waarbij mensen ‘discreet’ en ‘binnen 48 uur’ middelen kunnen bestellen om gewicht te verliezen. Vaak met lange reviews over het geweldige resultaat.

We doen een poging op de site van Wellis, een betrouwbaar ogend onlinebedrijf dat groots ­adverteert met ‘wetenschappelijk bewezen behandelingen voor gewichtsverlies’. We doorlopen een korte vragenlijst (‘Waarom wil je afvallen?’ ‘Heb je aandoeningen?’) en vullen in dat we 100 kilo wegen bij een lengte van 170 centimeter. Bewijs aanleveren lijkt nog niet nodig, zolang onze antwoorden maar ‘waarheidsgetrouw’ zijn ingevuld.

Een paar klikken later blijken we in aanmerking te komen voor het medicijn. Er springt er een afbeelding van een afslankpen in het scherm. Vier weken 0,25 miligram – nu afgeprijsd – voor 224,10 euro. Een adres invoeren, bestellen en afrekenen is direct mogelijk.

‘Geen doktersafspraak’

Zo zijn er meer sites die hetzelfde aanbieden. Neem ­Treated, dat expliciet adverteert met ‘geen doktersafspraak’. ‘Wij adviseren je wat veilig is, jij beslist.’ Na een paar beantwoorde vragen komen we, jawel, opnieuw in aanmerking voor medicatie. De partij (prijskaartje: 647,95 euro) kunnen we meteen in onze winkelmand stoppen. Binnen 48 uur geleverd, belooft het bedrijf.

Vooropgesteld: wat deze bedrijven doen is niet verboden. De ­geregistreerde artsen die aan de bedrijven verbonden zijn, mogen deze medicatie bestellen bij een apotheek en voorschrijven. Maar: is het ook wenselijk dat dit zo eenvoudig en online verloopt?

Treated was na vragen van deze site niet bereikbaar voor wederhoor. Wellis laat weten dat patiënten bij hen wel ‘strikt’ medisch beoordeeld worden, en dat dat beoordelingsproces start na de ­bestelling. „De betaling op het­ ­‘bestelscherm’ betekent niet dat ­iemand de medicatie al heeft ­besteld of geleverd krijgt’’, stelt oprichter Djamel Mohamed.

Volgens Mohamed wordt de aanvraag voor medicatie geannuleerd als een patiënt niet in aanmerking komt en wordt het ‘volledige bedrag teruggestort’. Als een klant de medicatie wel in huis krijgt, vindt er een check-in plaats en volgt begeleiding.

Inspectie: je moet de patiënt zién

Toch waarschuwt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd voor het online bestellen van dit soort medicatie. Volgens een woordvoerder is het belangrijk dat artsen patiënten bij het voorschrijven ­zoveel mogelijk zien – om zeker te weten ‘wat er aan de hand is’, en of iemand al genoeg heeft geprobeerd om gewicht te verliezen. Dat gebeurt bij sites die afslankmedicatie aanbieden vaak niet, al gaat de Inspectie niet in op specifieke platforms.

Marloes Dankers van het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik is kritisch. „We hebben het over medicijnen, en die hebben risico’s. Het is niet voor niets dat je ze alleen kunt krijgen van een arts: je wil dat hij of zij goed meekijkt. Waarom wil je deze ­medicatie, gebruik je andere medicijnen, speelt er een eetstoornis? Op sommige sites ontbreekt die controle volledig, dat zou niet moeten kunnen.’’

Wie het gewichtsverliestraject liever ­‘fysiek’ doorloopt kan ook naar een kliniek stappen. Op steeds meer plekken bieden cosmetische- en gezondheidsklinieken ook medicijnen aan. Bij de klinieken, die zich voorheen vooral richtten op beautybehandelingen, blijkt dun worden nu ook te koop.

Opvallend detail: steeds vaker krijgen deze klinieken aanvragen van mensen die een zogeheten ­‘afvaltraject’ willen doen, maar helemaal niet of nauwelijks te zwaar zijn. „Ook van vrouwen die 5 kilo willen afvallen omdat ze naar een bruiloft gaan”, zegt Boris Hoenson, eigenaar van gezondheidskliniek De Pauw.

In het circuit worden ze gekscherend ‘de Amsterdam-Zuid-­types’ genoemd: vrouwen en mannen die een prima gewicht hebben, maar snel een paar kilo kwijt willen zonder daar al te veel voor te hoeven doen. Dat ziet ook David Mosmuller van Doctors at Soap en Fairday Clinics.

Hij begon acht maanden geleden met het aanbieden van trajecten voor medisch afvallen, inmiddels vormen deze trajecten een aanzienlijk, snelgroeiend deel van de omzet. Dagelijks melden zich mensen die op deze manier gewicht willen verliezen.

„Als je dikker bent is dit echt gezondheidswinst. Maar de mensen die ‘toch even in hun bikini willen passen’, dat vind ik extreem’’, zegt Mosmuller. „Die aanvragen krijgen wij ook, sterker, de helft van de aanvragen wijzen we om deze reden af. Dat moet je niet willen.’’

Coach en ‘broodnodige begeleiding’

Wie dun wil zijn moet pijn lijden – zij het in de portemonnee. Klinieken spelen hier handig op in. De ‘medische afvaltrajecten’ beginnen bij 400 euro per maand. Daarvoor krijgen klanten een intake bij een arts, checks bij een health coach en afvalmedicatie.

Vergelijkbare trajecten biedt ook de kliniek De Pauw van Hoenson aan, die zich bevindt onder de hoge bomen van het Lyceum-kwartier in Zeist. Achter verschillende deuren in de beigekleurige praktijk vinden gesprekken plaats met artsen en begeleiders. Wie een traject met medicijnen wil doen ‘mag’ dat niet zomaar.

In een uitgebreid voortraject wordt bloed onderzocht om zeker te weten dat de schildklier, ijzergehalten en insulinewaarden in orde zijn, vragenlijsten worden ingevuld en een arts en diëtist zien de nieuwe patiënt. Ook wordt er gesproken over hoe ­patiënten de afvalmedicijnen op den duur weer kunnen afbouwen en hoe het ‘jojo-effect’ voorkomen kan worden.

Bloedonderzoek

Bij kliniek De Pauw ziet arts Rosa Vogel patiënten binnenkomen, ze bekijkt voor welk soort traject ze in aanmerking komen. „Ik ben streng’’, zegt ze. „Ik kan mensen ook naar huis sturen met een advies voor personal training, of gesprekken met een psycholoog. Ik houd me aan de richtlijnen.”

Ook zij kent de verhalen van mensen die nauwelijks overgewicht hebben, maar snel willen afvallen. Vrij recent nog meldde zich een ‘influencer’ met een ­‘gemiddeld, gezond BMI’ bij de kliniek. Iemand die volgens Vogel niet aan de slag zou moeten gaan met dit soort medicijnen. Ze gaf haar het advies om de afspraak af te zeggen.

Afvallen met de middelen kan niet veilig zolang niet duidelijk is hoe iemands medische situatie eruit ziet, stellen zowel Hoenson als Mosmuller. Daarnaast werkt niet ieder middel voor iedereen. En dus zijn de twee kritisch op de websites die ozempic en saxenda aanbieden.

Ook diabetes-huisarts Floris Hirsch ziet hoe dit soort medicijnen steeds vaker tegen ‘woekertarieven’ worden aangeboden. „Er is amper begeleiding en er wordt een enorme hoeveelheid geld aan verdiend. Terwijl juist die begeleiding zo ontzettend belangrijk is.”

Waarom niet ‘gewoon’ via de huisarts?

Huisartsen houden zich aan de recent vernieuwde richtlijnen van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). Ze schrijven deze medicatie dus alleen voor bij (zeer) ernstige obesitas en overgewicht, en wanneer een patiënt eerst een jaar actief heeft deelgenomen aan de ‘leefstijlinterventie’. Dat is een vergoed programma dat mensen met overgewicht helpt om meer te bewegen en gezond te eten.

Lukt afvallen niet voldoende, dan kan er medicatie worden ingezet, nog steeds onder strikte ­begeleiding. Lang niet iedereen komt dus in aanmerking. En áls het middel wordt voorgeschreven, wordt het bovendien niet altijd vergoed.

Dat er zo select werd voorgeschreven ligt voor een deel bij artsen, zegt Liesbeth van Rossum, internist-endocrinoloog aan het Erasmus MC en een van de personen achter de NHG-richtlijnen. Tot de nieuwe richtlijn verscheen waren artsen terughoudend, waardoor mensen hun heil elders zoeken, online of op sociale ­media.

„De richtlijn was ook te terughoudend’’, zegt Van Rossum. „Enerzijds heerste nog steeds het beeld dat mensen met obesitas ‘gewoon’ gezonder moeten worden, maar obesitas is een chronische ziekte; het vetweefsel is ziek, dat heeft de World Health Organisation (WHO) erkend. Een gezonde leefstijl is de basis, maar vaak onvoldoende om, wanneer je obesitas hebt, op een gezond gewicht te komen. Anderzijds is er bij de artsen weinig kennis over afslankmiddelen; pas sinds deze maand is de grote ‘huisartsenscholing’ gestart en wordt deze kennis op grote schaal gedeeld.”

Een goede zaak, vindt Van ­Rossum: dit soort afslankmedicatie kan voor deze groeiende groep (te zware) wereldburgers een waardevol hulpmiddel zijn. „Door obesitas ontstaan er tal van aandoeningen: van ­depressie tot kanker, van knieklachten tot astma.”

Die aandoeningen worden vaak ‘los’ behandeld. „Terwijl al die behandelingen soms niet meer nodig zijn als je de obesitas behandelt.” En daar kunnen deze medicijnen, die Van Rossum ziet als een missend puzzelstukje naast de maagverkleining en leefstijl­interventies, dus heel goed bij helpen.

In de trouwjurk passen

Toch is een deel van de mensen die op zoek is naar het spul vaak niet de doelgroep die het echt ­nodig heeft, ziet ook Van Rossum. „Vrouwen die snel 5 kilo willen afvallen om in hun trouwjurk te passen. Die naar een commerciële kliniek stappen waar het als ‘kuurtje’ wordt gepresenteerd. Dat keur ik af.”

Bijna 20 procent stopt bovendien vanwege bijwerkingen.

Recent onderzoek toont dat het percentage omlaag kan naar 2 procent, mits patiënten goed worden begeleid. De quick fix – ‘even’ aan de medicijnen zonder veel ­bemoeienis van een arts – kan zelfs gevaarlijk zijn, blijkt ook uit de cijfers van het Vergiftigingencentrum. Maar laten veel mensen nu juist in deze tijd op zoek zijn naar zo’n snelle oplossing, ziet David Mosmuller.

„Boodschappen aan de deur ­leveren, thuisbezorgd, pakketjes snel in huis hebben. Dit past wat dat betreft in dat straatje: alles moet snel. Afvallen ook. Maar ­alles wat makkelijk is heeft een keerzijde.’’